De Noordkaap als doel en de betekenisvolle weg ernaar toe
De Noordkaap. Alleen het woord al werkt als een stip op de kaart. Een eindpunt. Een plaats waarvan je denkt: daar moet je ooit geweest zijn.
Ook voor ons was het zo’n doel. Al maandenlang verheugden we ons op de reis naar het noorden, naar het land van de zon in de nacht.
“Het doel geeft houvast, maar de betekenis ontstaat pas onderweg”
Vanaf Zweden reden we dagenlang noordwaarts: via de bijzondere outdoorcamping in Sjösjön, Höga Kusten en Luleå, over de grens met Finland, naar Inari en verder door Sámi-land. Daarna terug Noorwegen in, via Karasjok en Lakselv, langs fjorden, toendra’s en wegen die steeds leger werden.
Onderweg kreeg die noordwaartse beweging steeds andere gezichten. Eerst waren er de Zweedse bossen, meren en rode houten huizen, de lange E4 en het zachte licht boven de Botnische Golf. Daarna volgden Höga Kusten, de midzomernacht bij Luleå en de stille, eindeloze wegen door Fins Lapland.
In Inari werd de wereld opener. De berken werden lager, de lucht groter en de afstanden kregen een andere betekenis. Langs de weg verschenen rendieren, soms rustig grazend in de berm, soms ineens midden op het asfalt. In Karasjok en Lakselv reden we door een landschap waarin de Sámi-cultuur zichtbaar aanwezig bleef, niet als folklore, maar als onderdeel van het dagelijks leven.
En steeds was daar de camper als kleine, rijdende kamer. Koffie bij een uitzichtpunt, een lunch aan een fjord, een onverwachte wandeling, de kaart op tafel en telkens opnieuw de vraag hoeveel verder we die dag eigenlijk wilden. De reis naar het noorden werd daardoor niet alleen een verplaatsing over duizenden kilometers, maar ook een langzaam veranderend ritme.
Naarmate we verder kwamen, veranderde de wereld bijna ongemerkt. De bomen verdwenen, de ruimte werd groter, het licht helderder en vreemder. De kaart onder onze wielen vouwde zich langzaam open.
Dat is misschien wel de belangrijkste functie van een doel: het geeft richting, misschien zelfs houvast. Het zet je in beweging en helpt je koers te houden wanneer de weg lang wordt of onoverzichtelijk.
Maar de betekenis van een reis ontstaat zelden op het moment dat je aankomt. Die groeit onderweg: in onverwachte omwegen, in gesprekken die je niet had voorzien, in een lichtval boven een fjord, een stilte op een verlaten pad of een ontmoeting die zich niet laat plannen.
Het doel markeert de plaats op de kaart. Wat er onderweg gebeurt, maakt er een verhaal van.
Precies om middernacht stonden we, na een reis van zeven dagen, op de Noordkaap: op het tweehonderd meter hoge plateau boven de Barentszzee. Mist, miezerregen en nauwelijks zicht. De beroemde wereldbol doemde op in een grijs-witte leegte. Er waren verrassend veel mensen, allemaal gekomen voor hetzelfde beeld: zelf, de wereldbol en ruim zeventig graden noorderbreedte in één foto.
Toch had het iets sereens. Misschien juist door de mist, die de campers, touringcars en selfiesticks naar de achtergrond duwde. Onder ons lag de Barentszzee, onzichtbaar maar voelbaar. Aan de rand van Europa stonden we even stil.
Maar de Noordkaap zelf was niet het hele verhaal. Misschien zelfs niet eens het belangrijkste deel ervan.
Het eiland Magerøya, waarop de kaap ligt, bleef ons sterker bij. De naam komt vermoedelijk van het Sámi Makkaravju, het smalle of magere eiland. Het is een passende naam voor dit open, vrijwel boomloze landschap van lage fjells, steen, sneeuw, gras, zee en lucht. Rendieren lopen er onverstoorbaar langs de weg, alsof zij de eigenlijke bewoners zijn en wij slechts tijdelijke gasten.
Vanaf onze camping bij Skarsvåg wandelden we naar Kyrkeporten, een natuurlijke rotsboog met zicht op de Mefjord en de Noordkaap aan de overzijde. Geen parkeerplaats, geen wereldbol, geen bewijsdrang. Alleen wind, licht en ruimte. Door de opening in de rots zagen we de donkere contour van de Noordkaap en het karakteristieke Horn. De beroemde kaap was dichtbij, maar nu teruggebracht tot wat hij in wezen is: een rots aan zee.
Ook Gjesvær, aan de westkant van Magerøya, liet een andere kant van dit eiland zien. Vanuit het kleine vissersdorp voeren we met de ms Lundekongen naar de vogelrotsen van Gjesværstappan. Het was alsof we langzaam een stad binnenvoeren, maar dan een stad van veren, vleugels en geluid.
Papegaaiduikers schoten als kleine torpedo’s over het water of dobberden bijna komisch tussen de golven. Jan-van-genten hingen stil boven zee om zich vervolgens als pijlen naar beneden te storten. Zeekoeten stonden dicht opeen op de richels, drieteenmeeuwen cirkelden krijsend rond de rotsen en noordse stormvogels gleden haast gewichtloos langs de boot.
En toen waren daar de zeearenden.
Kaya had tijdens deze reis zo gehoopt er een te zien. Niet één, maar verschillende verschenen boven de rotsen en de zee: groot, breedvleugelig en onaangedaan, als veldheren boven hun eigen territorium. Ook jonge exemplaren, donkerder van kleur en nog wat minder statig, lieten zich zien. Machtige vogels zijn het, met een spanwijdte tot wel drie meter, thuis in een landschap dat minstens zo overweldigend is.
Het was zo’n moment waarop een reis onverwacht persoonlijk wordt. Niet omdat je een bestemming bereikt, maar omdat een lang gekoesterde wens ineens uitkomt.
Op het Noordkaapplateau staat, iets verder van de wereldbol vandaan, een kunstwerk dat misschien beter bij die gedachte past dan het beroemde symbool zelf: Children of the Earth. In juni 1988 kwamen zeven kinderen uit zeven verschillende landen naar de Noordkaap, op initiatief van de Noorse schrijver Simon Flem Devold. Zij maakten kleireliëfs over vriendschap, samenwerking, hoop en vreugde, los van grenzen, religie en politiek. Een jaar later werden die reliëfs in brons gegoten en in een halve cirkel op het plateau geplaatst, vlak naast de Nordkapphallen. Tegenover hen staat het beeld Mother and Child van de Noorse beeldhouwer Eva Rybakken.
Het is een opmerkelijk monument op een plek waar zoveel mensen vooral komen om te kunnen zeggen dat zij er geweest zijn. Zeven kinderhanden, afkomstig uit Tanzania, Brazilië, Japan, Thailand, Italië, de toenmalige Sovjet-Unie en de Verenigde Staten, vertellen hier een ander verhaal: dat de wereld groter is dan grenzen en kleiner dan we soms denken. Sinds 1989 is aan het project ook een jaarlijkse prijs verbonden voor initiatieven die kwetsbare kinderen elders in de wereld helpen.
Terwijl we later opnieuw over de Barentszzee uitkeken, dacht ik aan Willem Barentsz. Hij voer hier aan het einde van de zestiende eeuw niet voor een foto, een uitzicht of een markering op de kaart. Hij zocht een noordoostelijke doorgang naar Azië. Zijn derde expeditie eindigde met een overwintering op Nova Zembla, in het Behouden Huys, en met zijn dood tijdens de terugreis in juni 1597.
De Barentszzee kreeg daardoor ineens een andere betekenis. Niet alleen als donkere, bijna serene zee onder de Noordkaap, maar ook als decor van nieuwsgierigheid, overmoed en uithoudingsvermogen.
Wij keken ernaar met koffie binnen handbereik in onze camper en de geruststellende wetenschap dat we straks gewoon weer verder konden rijden.
Misschien is dat wel de essentie van reizen. Het doel geeft houvast. Het zet je in beweging en helpt je koers houden. Maar de betekenis ontstaat pas onderweg: in de stiltes van Magerøya, bij Kyrkeporten, tussen de vogels van Gjesværstappan, in Kaya’s eerste zeearenden en in een kunstwerk van kinderen dat op de rand van Europa nog altijd over verbondenheid vertelt.
De Noordkaap was onze markering op de kaart.
De weg ernaartoe werd het verhaal onder het motto: het doel geeft houvast, maar pas onderweg ontstaat de betekenis.
